Vì sao không nên chia sẻ thông tin cá nhân quá sớm?
Vì từng mẩu thông tin riêng lẻ trông vô hại, nhưng ghép lại có thể cho người lạ biết bạn sống ở đâu, đi làm lúc nào, và có đủ thứ để đe dọa hoặc giả danh bạn. Bạn có thể chặn một tài khoản trong vài giây, còn địa chỉ nhà hay chỗ làm thì không đổi được ngay.
Trung tâm Đời sống Người tiêu dùng Quốc gia Nhật Bản (国民生活センター) nhắc rằng chỉ qua tin nhắn thì rất khó xác nhận người bên kia thực sự là ai, và thông tin cá nhân đã gửi có thể bị lợi dụng. Trung tâm này ghi nhận trường hợp một người gửi bản sao bằng lái xe cho người quen qua ứng dụng, sau đó bị chính người đó đe dọa. Chia sẻ chậm không có nghĩa là nghi ngờ mọi người; nó chỉ cho bạn thời gian để biết người kia có đáng tin hay không.
Thông tin nào có thể chia sẻ, thông tin nào nên giữ lại?
Những gì giúp hai người hiểu nhau (tên gọi, tỉnh đang sống, sở thích, quê quán, dự định) thì có thể nói từ đầu; những gì giúp người khác tìm tới bạn hoặc dùng danh nghĩa của bạn thì nên giữ lại. Bảng dưới đây là mốc tham khảo:
| Thông tin | Khi mới quen | Khi nào có thể chia sẻ |
|---|---|---|
| Tên gọi, tỉnh sống, sở thích, quê quán | Được | Ngay từ đầu |
| Ga gần nhà, tên công ty, trường, lịch ca | Chỉ nói chung chung | Sau vài lần gặp, khi đã tin tưởng |
| Địa chỉ nhà, tên ký túc xá | Không | Khi mối quan hệ đã rõ ràng |
| Thẻ cư trú, hộ chiếu, My Number | Không | Không đưa cho người quen qua mạng |
| Tài khoản, thẻ ngân hàng, mật khẩu, mã xác minh | Không | Không bao giờ |
| Ảnh riêng tư, nhạy cảm | Không | Cảnh sát khuyên không gửi, kể cả cho người yêu |
Có nên nói mình sống ở đâu, làm ở đâu, đi ga nào?
Nói tỉnh hoặc thành phố là đủ; ga gần nhà, tên công ty, trường học và lịch ca nên để dành cho tới khi đã gặp và tin người kia. Ở Nhật, biết ga bạn hay lên tàu và giờ bạn tan ca là đủ để một người đứng chờ bạn ở cửa soát vé. Với nhiều người sống ở ký túc xá công ty, nói tên ký túc xá gần như là nói luôn nơi ở và nơi làm.
Trang thông tin của Chính phủ Nhật về phòng chống đeo bám (mở trang mới) khuyên không đăng lên mạng nơi làm việc, trường học, địa chỉ nhà hay những gì giúp đoán ra chúng; tắt thông tin vị trí khi đăng bài; hạn chế đăng theo thời gian thực; và để tài khoản ở chế độ riêng tư. Những lời khuyên đó áp dụng y nguyên cho tin nhắn gửi người mới quen.
Trên Tìm Bạn, người khác chỉ thấy khu vực (ví dụ "Shinjuku, Tokyo") và khoảng cách ước lượng, không bao giờ thấy vị trí chính xác hay bản đồ, và bạn có thể ẩn khoảng cách. Đừng để những gì bạn tự kể trong tin nhắn làm lộ nhiều hơn những gì ứng dụng hiển thị. Khi đi gặp mặt, việc tự đi và tự về, không để người kia đưa về tận nhà, được bàn trong bài gặp người quen online lần đầu.
Có nên gửi ảnh thẻ cư trú, hộ chiếu hay số My Number không?
Không. Một người đang tìm hiểu bạn qua mạng không có lý do chính đáng nào để cần giấy tờ tùy thân của bạn, và việc đưa thẻ cư trú cho người khác có thể khiến bạn vi phạm pháp luật.
Theo Điều 73-6 Luật Quản lý Xuất nhập cảnh và Công nhận Người tị nạn (mở trang mới) (văn bản hiện hành), người đưa thẻ cư trú (在留カード) của chính mình cho người khác để họ sử dụng có thể bị phạt tù tới 1 năm hoặc phạt tiền tới 200.000 yên. Sở Cảnh sát Thủ đô Tokyo nói ngắn gọn: không cho người khác mượn hay tặng thẻ cư trú, và cũng không mượn, nhận thẻ của người khác. Người có quyền yêu cầu bạn xuất trình thẻ là cán bộ công vụ như nhân viên xuất nhập cảnh hay cảnh sát khi đang làm nhiệm vụ, và họ phải xuất trình giấy tờ chứng minh thân phận nếu bạn yêu cầu (Điều 23 cùng luật). Người quen qua ứng dụng thì không.
Nếu ai đó xin ảnh giấy tờ để "chắc chắn bạn là người thật", hãy đề nghị cách khác: gọi video hoặc gặp ở nơi đông người. Trên Tìm Bạn, huy hiệu "Đã xác minh ảnh" chỉ cho biết ảnh selfie khớp với ảnh hồ sơ, không phải xác minh danh tính, và cũng không cần bạn gửi giấy tờ cho ai.
Số My Number (マイナンバー) cũng vậy. Theo giải đáp của Cục Kỹ thuật số Nhật Bản (mở trang mới), số này dùng cho các thủ tục về an sinh xã hội, thuế, phòng chống thiên tai do luật định, nộp cho những nơi như cơ quan thuế, chính quyền địa phương, Hello Work, công ty nơi bạn làm hay ngân hàng; ngoài các trường hợp đó, về nguyên tắc việc cung cấp bị hạn chế, và công khai số này trên blog hay SNS có thể vi phạm pháp luật. Chỉ có số thôi thì người khác chưa làm được thủ tục thay bạn, nhưng một người quen qua mạng không có lý do gì để cần đến nó.
Vì sao tuyệt đối không cho mượn hay bán tài khoản ngân hàng?
Vì tài khoản của bạn có thể trở thành nơi nhận tiền lừa đảo, và theo luật Nhật, chính bạn có thể bị xử lý hình sự. Điều 26 Luật Phòng chống chuyển dịch tiền do phạm tội mà có (mở trang mới) (犯罪収益移転防止法), theo văn bản hiện hành, phạt tù tới 3 năm hoặc phạt tiền tới 5 triệu yên, hoặc cả hai, đối với người bán sổ tài khoản, thẻ rút tiền hay thông tin cần để rút, chuyển tiền mà không có lý do chính đáng, hoặc giao chúng cho người khác khi biết người đó định mạo danh bạn để dùng tài khoản. Một số trang cũ vẫn ghi mức phạt trước đây, thấp hơn.
Trong các cuộc làm quen, yêu cầu này thường không nói thẳng là "bán tài khoản". Nó có thể là "cho anh mượn thẻ vài hôm", "tài khoản của em đang bị khóa, nhận giúp tiền rồi chuyển lại", hay "giúp mình đầu tư". NPA cảnh báo người bị nhờ nhận tiền vào tài khoản rồi chuyển đi nơi khác có thể bị truy cứu theo Luật Xử phạt tội phạm có tổ chức (組織的犯罪処罰法). Áp phích của NPA bằng tiếng Việt viết rõ: "Việc mua bán hoặc chuyển giao tài khoản ngân hàng (bao gồm thẻ rút tiền mặt, sổ ngân hàng) là hành vi phạm tội."
Tổng Lãnh sự quán Việt Nam tại Fukuoka cũng cảnh báo (mở trang mới) rằng mua bán, chuyển nhượng tài khoản có thể dẫn tới bị trục xuất hoặc truy tố, và khuyên "4 không": không mua bán, chuyển nhượng tài khoản và thẻ ngân hàng Nhật; không chuyển nhượng ID, mật khẩu Internet Banking; không cho người khác mượn thẻ, tài khoản để rút, chuyển tiền; và khi về nước thì hủy tài khoản, thẻ. Lời mời "việc nhẹ lương cao" chỉ cần cho mượn tài khoản cũng thuộc loại này; bài dấu hiệu lừa đảo đầu tư trong các cuộc trò chuyện làm quen và bài dành cho du học sinh Việt Nam ở Nhật có thêm ví dụ.
Mật khẩu và mã xác minh có nên đọc cho người khác không?
Không bao giờ. Mật khẩu và mã xác minh gửi qua SMS chỉ dành cho bạn, dù người hỏi là người yêu, bạn thân hay ai đó tự xưng là nhân viên hỗ trợ. LINE xác nhận không ai khác cần biết mã xác minh (認証番号) của bạn; nếu đưa mã này đi, tài khoản mạo danh bạn có thể được tạo ra, tài khoản của bạn bị xóa, và gia đình, bạn bè nhận tin nhắn đòi tiền từ "bạn". Cách cài đặt LINE, Zalo trước khi đưa cho người mới quen được hướng dẫn trong bài có nên chia sẻ LINE, Zalo ngay khi mới quen.
Có nên gửi ảnh riêng tư cho người đang tìm hiểu?
Không nên, kể cả khi bạn đã tin người đó. Trang phòng chống phát tán ảnh riêng tư (mở trang mới) của NPA khuyên không để ai chụp và không gửi những ảnh nhạy cảm mà bạn không muốn người khác thấy, dù là cho người yêu, và càng không gửi cho người quen qua SNS, vì tuổi hay giới tính của họ cũng có thể là giả.
Kiểu tống tiền bằng ảnh nhạy cảm (sextortion, セクストーション) thường bắt đầu nhẹ nhàng. Theo Cảnh sát tỉnh Niigata, kẻ gian làm quen qua SNS hoặc ứng dụng hẹn hò, rủ "cho nhau xem" qua gọi video hoặc gửi ảnh của "mình" trước rồi đòi bạn gửi lại, sau đó dọa gửi ảnh cho bạn bè, người theo dõi của bạn nếu không trả tiền; chúng có thể xưng là người nước ngoài hoặc người Nhật. Cảnh sát cũng cảnh báo đừng cài ứng dụng gọi video do người lạ gửi, vì có thể là phần mềm lấy danh bạ.
Nếu đang bị đe dọa:
- Đừng chuyển tiền hay tiền ảo. Cảnh sát tỉnh Saitama khuyên rõ không gửi tiền ảo cho kẻ tống tiền.
- Giữ lại mọi tin nhắn, lịch sử cuộc gọi, tên tài khoản; đừng xóa.
- Báo cảnh sát ngay, kể cả khi ảnh chưa bị phát tán: tới đồn cảnh sát gần nhất, gọi #9110, hoặc #8103 (đường dây của cảnh sát cho nạn nhân tội phạm tình dục). Nếu muốn nhắn tin bằng tiếng Việt, Cure Time của Văn phòng Nội các có tư vấn qua chat từ 17:00 đến 21:00 hằng ngày.
- Nếu ảnh đã bị đăng lên mạng, hãy yêu cầu trang web hoặc nhà cung cấp dịch vụ gỡ càng sớm càng tốt; NPA hướng dẫn thủ tục này trên cùng trang.
Phát tán ảnh riêng tư của người khác là tội phạm; mức phạt NPA nêu là tới 3 năm tù hoặc 500.000 yên. Nếu bạn đã lỡ gửi, người có lỗi là kẻ đe dọa, không phải bạn.
Ảnh đời thường và chuyện gia đình có thể để lộ những gì?
Một tấm ảnh bình thường có thể để lộ nhiều hơn bạn nghĩ: biển tên ga, cảnh nhìn từ cửa sổ, đồng phục có logo công ty, thẻ tên, nhãn gửi hàng có địa chỉ, hay cửa hàng quen gần nhà. Trước khi gửi ảnh cho người mới quen, hãy nhìn phần nền một lượt. Ảnh bạn tải lên hồ sơ Tìm Bạn được xóa dữ liệu GPS và EXIF, nhưng với ảnh gửi qua ứng dụng khác, bạn khó biết dữ liệu vị trí có còn đi kèm hay không.
Với gia đình, nói mình quê ở đâu là bình thường. Nhưng số điện thoại, địa chỉ của bố mẹ, chuyện tiền gửi về nhà mỗi tháng hay khoản tiết kiệm của bạn nên để lại sau. Những kịch bản lừa đảo trong bài romance scam và các dấu hiệu lừa đảo tình cảm thường dựa chính vào chuyện tiền bạc và tương lai "của hai đứa".
Cũng cần tỉnh táo khi người hỏi thông tin không phải người quen mà tự xưng là cơ quan chức năng. Đại sứ quán Việt Nam tại Nhật Bản đã cảnh báo về các cuộc gọi mạo danh nhân viên Đại sứ quán, nói người nghe "là đối tượng bị điều tra" rồi yêu cầu cung cấp thông tin cá nhân. Đại sứ quán cho biết chỉ liên hệ công dân trong một số thủ tục lãnh sự và chỉ từ các số công bố trên trang web chính thức; các trường hợp đáng ngờ có thể báo tới vnconsular@vnembassy.jp. Những nguyên tắc chung khác nằm trong hướng dẫn kết bạn online an toàn khi sống tại Nhật.